Normalizacja zakładowa i normy zakładowe (ZN) w Polsce - historia i stan obecny

Normalizacja zakładowa jest najstarszym rodzajem normalizacji technicznej, wprowadzonym w krajach uprzemysłowionych w I połowie XIX wieku (normalizacja branżowa od II połowy XIX w., krajowa od I połowy XX w., międzynarodowa od II połowy XX w.).

Jeśli chodzi o Polskę, normalizacja zakładowa była początkowo dobrowolna i nieregulowana prawnie - podobnie jak dziś. Zmieniło się to po II wojnie światowej. Dekret z 1958 r. oraz ustawa o normalizacji z 1961 r. ustanowiły reżim prawny dla działalności przedsiębiorstw (zwanych uspołecznionymi zakładami pracy) w dziedzinie normalizacji zakładowej. Polskie normy techniczne podzielono na: normy krajowe zwane (od 1924 r.) Polskimi Normami PN, normy branżowe BN oraz normy zakładowe ZN.

Późniejsze ustawy o normalizacji z 1993 i 2002 r. zajęły się tylko zasadami normalizacji krajowej. Ustawodawca uznał, że normalizacja branżowa i zakładowa należy do niezależnych od państwa prerogatyw organizacji branżowych i przedsiębiorców.

Cel normalizacji zakładowej

Celem normalizacji zakładowej jest ujednolicenie procesów i wyrobów nieujednoliconych lub niedostatecznie ujednoliconych w normach branżowych i krajowych, a także wzrost konkurencyjności oferty zakładu.

Proponowane definicje

Normalizacja to działalność zmierzająca do uzyskania optymalnego, w danych okolicznościach, stopnia uporządkowania w określonym zakresie, poprzez ustalanie postanowień przeznaczonych do powszechnego i wielokrotnego stosowania, dotyczących istniejących lub mogących wystąpić problemów (definicja z ustawy o normalizacji z 2002 r.)

Normalizacja zakładowa to normalizacja prowadzona na szczeblu zakładu pracy (przedsiębiorstwa), nieobejmująca działań prowadzonych na poziomie krajowym, branżowym i lokalnym.

Norma zakładowa ZN to norma przeznaczona z zasady do obowiązkowego stosowania w ramach zakładu pracy, opatrzona symbolem ZN i zatwierdzona przez kierownika zakładu.

Zakład to jednostka organizacyjna prowadząca działalność gospodarczą lub grupa jednostek powiązanych organizacyjnie lub kapitałowo pod wspólna nazwą (firmą, logiem).

Normalizator zakładowy to osoba wyznaczona przez kierownika zakładu do opracowywania i przedkładania projektów norm zakładowych ZN do zatwierdzenia/ ustanowienia.

Stosowanie norm zakładowych

Normy zakładowe są z zasady normami obowiązkowego stosowania i mają charakter prawa wewnętrznego w przedsiębiorstwie. Normą zakładową de forma oraz de facto jest norma zakładowa opracowana i ustanowiona przez zakład. Normą zakładową de facto jest natomiast każda dobrowolna norma międzynarodowa, zagraniczna norma krajowa, zagraniczna norma branżowa, Polska Norma, norma branżowa lub obca norma zakładowa przyjęta decyzją kierownika zakładu do obowiązkowego stosowania przez załogę.
Zdarza się czasem, że niektóre normy formalnie zakładowe, są de facto normami branżowymi. Dzieje się tak często w branży motoryzacyjnej, gdzie normy zakładowe ostatecznego producenta samochodów są stosowane nie tylko przez niego, ale także przez licznych podwykonawców części.

Numeracja i struktura graficzna normy zakładowej ZN

Do 1993 r. normy zakładowe ZN wzorowały się pod względem numeracji i struktury graficznej na Polskich Normach PN. Oznaczało to, że numer normy zakładowej miał przykładową postać ZN-85/LOREM-001 (przykład dawnej numeracji Polskich Norm: PN-85/Y-001), tabelaryczną formę strony tytułowej oraz 2-szpaltowy układ tekstu.

Obecnie - zdaniem autora niniejszego artykułu - numer normy zakładowej ZN powinien mieć  na wzór nowej numeracji PN przykładową postać: ZN-LOREM-001:2015-03, gdzie:

* ZN - symbol normy zakładowej,

* LOREM - inicjały nazwy lub nazwa skrócona zakładu,

* 001 - kolejny numer normy ustanowionej w zakładzie,

* 2015 - cztery cyfry roku ustanowienia,

* 03 - dwie cyfry miesiąca ustanowienia.

Również tytuł normy można na wzór nowych Polskich Norm uwolnić z tabelki nagłówkowej, umieścić na środku strony tytułowej, a właściwy tekst, w układzie jednoszpaltowym rozpocząć na drugiej stronie.

Wydaje się, że skoro normy zakładowe są jednym z rodzajów dokumentów normalizacyjnych, powinny być klasyfikowane według międzynarodowej klasyfikacji norm zwanej w skrócie ICS. Oznacza to, że każda norma zakładowa powinna mieć przydzielony numer ICS. Oznaczanie własnych norm zakładowych numerami ICS prowadzi m.in. Poczta Polska.

Wiele firm (i niektóre samorządy gminne, np. Wrocław) opracowuje i ustanawia normy zakładowe. Normalizacja zakładowa przeżywa obecnie nowy etap rozwoju. Większość podmiotów zgodnie z tradycją nazywa normy zakładowe normami zakładowymi i nadaje im symbol ZN, ale spotykane są też inne nazwy, np. Warunki Techniczne, mające symbol WT.
Jednym z przykładów zaawansowanej normalizacji zakładowej jest normalizacja prowadzona przez PGNiG: Dokumenty normalizacyjne.

Nieaktualne dokumenty o znaczeniu historycznym

• Ustawa z dnia 27 listopada 1961 r. o normalizacji
• Zarządzenie Prezesa Polskiego Komitetu Normalizacyjnego z dnia 12 maja 1962 r. w sprawie opracowywania norm i prowadzenia ich rejestru oraz w sprawie udzielania zezwoleń na odstąpienie od normy (M.P. 1962 nr 44 poz. 209)

R. Garbiec

Zobacz też: 

• Normalizacja branżowa i normy branżowe (BN, WT, TWT, OST) w Polsce - historia i stan obecny

P.S.

Istnieje także rodzaj normalizacji zwany normalizacją lokalną, generujący normy lokalne. Np. w Chinach są ustanawiane normy lokalne na poziomie prowincji. Nie ma żadnych przeciwwskazań aby istniały także w Polsce normy lokalne na poziomie gmin, powiatów i województw. Proponowany symbol LN, a po myślniku nazwa lub cyfrowy identyfikator gminy, powiatu lub województwa według rejestru TERYT (GUS). 

Słowniczek:
pol. norma zakładowa - ang. factory standard - niem. Werksnorm